Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerinin Hukuki Denetimi: Anayasa Mahkemesi ve Danıştay Yolu

Kısa Tanım

Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, 2017 Anayasa değişikliğiyle birlikte Cumhurbaşkanı'na tanınan düzenleyici işlem yapma yetkisinin ürünüdür. Bu kararnameler, Anayasa Mahkemesi tarafından şekil ve esas bakımından denetime tabi tutulurken, aynı zamanda Danıştay tarafından da yürütme işlemi olarak yargısal denetime konu olabilmektedir.

Detaylı Açıklama

Anayasal Çerçeve

Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin hukuki rejimi, 1982 Anayasası'nın 104. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre Cumhurbaşkanı, yürütme yetkisine ilişkin konularda, kanunlarda açık düzenleme bulunmayan alanlarda ve kanunların uygulanmasını sağlamak üzere kararname çıkarabilir. Ancak Anayasa'nın 104/17. fıkrası uyarınca, kanunla düzenlenmesi zorunlu olan temel hak ve özgürlükler, kişisel verilerin korunması, vergi ve benzeri mali yükümlülükler ile siyasi haklar kararnameyle düzenlenemez.

Anayasa Mahkemesi Denetimi

Anayasa Mahkemesi, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin anayasaya uygunluğunu iki yolla denetler:

* İptal Davası: Anayasa'nın 150. maddesi uyarınca, Cumhurbaşkanı, TBMM'deki siyasi parti grupları, ana muhalefet partisi veya en az 110 milletvekili, kararnamenin Resmi Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren 60 gün içinde iptal davası açabilir. Anayasa Mahkemesi, kararnamenin şekil ve esas bakımından anayasaya uygunluğunu denetler.

* İtiraz Yolu (Somut Norm Denetimi): Mahkemeler, bir davada uygulanacak kararname hükmünün anayasaya aykırı olduğu kanaatine varırsa, Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilir (Anayasa m. 152). Bu başvuru, davanın taraflarınca da ileri sürülebilir.

Anayasa Mahkemesi, kararnamelerin denetiminde özellikle yetki unsuru üzerinde durmaktadır. Kararnamenin konusunun Cumhurbaşkanı'nın yetki alanına girip girmediği, kanunla düzenlenmiş bir alana müdahale edip etmediği titizlikle incelenir. AYM, 2019/31 E., 2020/11 K. sayılı kararında, "Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanun hükmünde kararname arasında mahiyet farkı bulunduğunu" vurgulamış ve kararnamelerin ancak kanunların uygulanmasını sağlamak üzere çıkarılabileceğini belirtmiştir.

Danıştay Denetimi

Danıştay, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerini idari işlem olarak denetler. Ancak bu denetim, kararnamenin bireysel bir işleme dayanak oluşturması halinde mümkündür. Doğrudan kararnamenin iptali için Danıştay'da dava açılamaz; çünkü kararnameler düzenleyici işlem niteliğindedir ve bunların iptali ancak Anayasa Mahkemesi'nde mümkündür. Danıştay, kararnameye dayanılarak tesis edilen bireysel işlemlerin iptali davalarında, kararnamenin hukuka uygunluğunu dolaylı olarak denetler.

Bireysel Başvuru Yolu

Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri nedeniyle temel hak ve özgürlükleri ihlal edilen kişilere açıktır. Ancak bireysel başvuru, doğrudan kararnamenin iptali için değil, kararnamenin uygulanması sonucu ortaya çıkan bireysel bir işlem veya eylem nedeniyle yapılır. AYM, bireysel başvuruda kararnamenin anayasaya aykırılığını ileri sürebilir ve ihlal kararı verirse, kararnamenin uygulanmasını durdurabilir.

Güncel İçtihatlar

Anayasa Mahkemesi, 2020 yılında verdiği bir kararda (2019/31 E., 2020/11 K.), Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kamu görevlilerinin atama usullerinin düzenlenmesini anayasaya aykırı bulmuştur. Mahkeme, bu konunun kanunla düzenlenmesi gerektiğini belirtmiştir. Ayrıca, 2021 yılında verilen bir kararda (2020/45 E., 2021/42 K.), kararnameyle getirilen disiplin cezalarının kanunilik ilkesine aykırı olduğuna hükmedilmiştir.

Sonuç

Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin hukuki denetimi, Anayasa Mahkemesi ve Danıştay eliyle yürütülmektedir. Anayasa Mahkemesi, norm denetimi yoluyla kararnamelerin anayasaya uygunluğunu denetlerken, Danıştay ise idari yargı denetimi kapsamında kararnamelere dayalı işlemleri denetlemektedir. Bireysel başvuru yolu ise temel hak ihlallerine karşı ek bir güvence sunmaktadır.