Tazminat Hukukunda Uyarlama Davası (Emprevizyon Kuramı) Nedir?

Kısa Tanım

Uyarlama davası (emprevizyon davası), sözleşmenin kurulmasından sonra ortaya çıkan, taraflarca öngörülemeyen ve önlenemeyen olağanüstü bir durumun, sözleşmedeki edimler arasındaki dengeyi aşırı ölçüde bozması halinde, mahkemeden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasının veya uyarlama mümkün değilse sözleşmenin feshinin talep edildiği bir davadır. Hukuki dayanağını Türk Borçlar Kanunu'nun 138. maddesi ile 114/2. maddesi oluşturur.

Detaylı Açıklama

1. Emprevizyon Kuramı ve Tarihsel Gelişim

Emprevizyon kuramı (öngörülemezlik teorisi), sözleşme kurulduktan sonra ortaya çıkan ve tarafların öngöremediği olağanüstü olaylar nedeniyle sözleşmenin ifasının aşırı güçleşmesi veya imkânsız hale gelmesi durumunda, mahkemenin sözleşmeye müdahale ederek adaleti sağlaması gerektiğini savunur. Bu teori, clausula rebus sic stantibus (koşulların aynı kalması kaydıyla) ilkesine dayanır. Roma hukukundan günümüze kadar gelen bu ilke, sözleşmelerin tarafların iradesi dışında gelişen olaylar karşısında mutlak bağlayıcı olmadığını ifade eder.

Türk hukukunda 818 sayılı mülga Borçlar Kanunu döneminde emprevizyon kuramı, Yargıtay içtihatlarıyla geliştirilmiş ve aşırı ifa güçlüğü hali olarak kabul edilmiştir. 01.07.2012 tarihinde yürürlüğe giren 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ise bu kuramı ilk kez yasal bir düzenlemeye kavuşturmuştur.

2. TBK m. 138 Kapsamında Uyarlama Davasının Şartları

TBK m. 138'e göre uyarlama davasının kabul edilebilmesi için aşağıdaki şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir:

* Sözleşmenin kurulmasından sonra olağanüstü bir durum ortaya çıkmalıdır: Bu durum, savaş, doğal afet, ekonomik kriz, pandemi gibi tarafların kontrolü dışında gelişen olaylar olabilir.

* Olağanüstü durum, taraflarca öngörülememiş olmalıdır: Sözleşmenin kurulduğu anda, bu durumun ortaya çıkacağı makul bir şekilde tahmin edilememelidir.

* Olağanüstü durum, taraflardan kaynaklanmamalıdır: Durumun ortaya çıkmasında borçlunun kusuru bulunmamalıdır.

* Olağanüstü durum, sözleşmenin ifasını borçlu için aşırı ölçüde güçleştirmelidir: Edimler arasındaki denge bozulmalı ve borçlunun ifası katlanılamaz hale gelmelidir.

* Borçlu, borcunu ifa etmemiş veya ifanın aşırı güçleştiğini bildirerek ifadan kaçınmış olmalıdır: Dava açılmadan önce borçlu, ifa güçlüğünü karşı tarafa bildirmelidir.

* Sözleşmenin uyarlanması mümkün olmalıdır: Mahkeme, öncelikle sözleşmeyi yeni koşullara uyarlamaya çalışır; uyarlama mümkün değilse veya uyarlama adil sonuç vermiyorsa sözleşmenin feshine karar verir.

3. Uyarlama Davasının Haksız Fiil Tazminatlarına Uygulanması

TBK m. 114/2, haksız fiilden doğan tazminat borçlarına da sözleşme hükümlerinin kıyasen uygulanacağını belirtir. Bu nedenle, haksız fiil sonucu doğan tazminat borcunun ifasının, sözleşme kurulduktan sonra ortaya çıkan olağanüstü durumlar nedeniyle aşırı güçleşmesi halinde, uyarlama davası açılabilir. Örneğin, bir trafik kazası sonucu hükmedilen tazminatın, enflasyon nedeniyle değer kaybetmesi veya borçlunun iflas etmesi gibi durumlarda uyarlama talep edilebilir. Ancak bu durumda, uyarlamanın şartları daha sıkı yorumlanmalı ve haksız fiil sorumlusunun korunması ile mağdurun zararının tam olarak tazmini arasında denge gözetilmelidir.

4. Uyarlama Davasının Hukuki Niteliği ve Sonuçları

Uyarlama davası, yenilik doğuran bir dava türüdür. Mahkeme, sözleşmeyi yeni koşullara uyarlarken edimler arasındaki dengeyi gözetir; örneğin kira bedelini artırabilir, ifa süresini uzatabilir veya edimin miktarını değiştirebilir. Uyarlama mümkün değilse sözleşmenin feshine karar verir. Fesih halinde taraflar, aldıkları edimleri iade etmekle yükümlüdür.

5. Güncel Tartışmalar ve Yargıtay İçtihatları

Son yıllarda özellikle COVID-19 pandemisi ve yüksek enflasyon dönemlerinde uyarlama davaları artmıştır. Yargıtay, pandeminin mücbir sebep olarak kabul edilebileceğini ancak her somut olayda aşırı ifa güçlüğünün varlığının ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 2021/... E., 2022/... K.). Ayrıca, uyarlama davasının yalnızca sürekli edimli sözleşmelerde değil, ani edimli sözleşmelerde de açılabileceği kabul edilmektedir.

Sonuç

Uyarlama davası, sözleşme adaletini sağlamak ve taraflar arasındaki dengeyi korumak amacıyla önemli bir hukuki araçtır. TBK m. 138 ile yasal dayanağa kavuşan bu dava türü, emprevizyon kuramının somut bir yansımasıdır. Haksız fiil tazminatlarına uygulanması ise TBK m. 114/2 sayesinde mümkün olmakla birlikte, dikkatli bir şekilde ele alınmalıdır.