Kısa Tanım
Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 560. maddesi, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünün sınırını belirleyen ve saklı paylı mirasçıların korunmasını sağlayan temel düzenlemedir. Bu madde uyarınca, saklı paylı mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini (azaltılmasını) talep edebilirler. Tenkis davası, mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufları veya sağlararası kazandırmaları nedeniyle saklı payı ihlal edilen mirasçıların haklarını koruyan önemli bir hukuki yoldur.
Detaylı Açıklama
Saklı Pay ve Tasarruf Oranı Kavramları
Miras hukukunda mirasbırakan, mirasçılarının tamamını mirastan yoksun bırakma hakkına sahip değildir. Kanun, belirli yakınlık derecesindeki mirasçılara (altsoy, eş, ana ve baba) saklı pay tanımıştır. Saklı pay, mirasbırakanın üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği, kanunen korunan miras payıdır. TMK m. 506'da saklı pay oranları düzenlenmiştir:
* Altsoy için yasal miras payının 1/2'si,
* Sağ kalan eş için, altsoy ile birlikte mirasçı olması halinde yasal miras payının tamamı, diğer hallerde yasal miras payının 3/4'ü,
* Ana ve baba için yasal miras payının 1/4'ü.
Tasarruf oranı ise, mirasbırakanın serbestçe tasarruf edebileceği kısımdır. Saklı paylar toplamı terekeden düşüldükten sonra kalan kısım tasarruf oranını oluşturur. Örneğin, mirasbırakanın tek çocuğu varsa, çocuğun saklı payı yasal miras payının (1/1) yarısı olan 1/2'dir. Bu durumda tasarruf oranı da 1/2 olacaktır.
TMK m. 560'ın Düzenlemesi
TMK m. 560, tenkis davasının koşullarını ve kapsamını belirler:
"Saklı payı ihlal eden tasarruflar, saklı pay sahibinin ihlal edilen oranına göre tenkis edilir."
Maddenin ilk fıkrası, tenkis oranının nasıl hesaplanacağını açıklar. İkinci fıkra ise, tenkis davasının, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarrufların tamamına yöneltilebileceğini, ancak dava açan mirasçının saklı payı kadar kısmın tenkisini talep edebileceğini düzenler. Üçüncü fıkra, tenkis davasının, saklı payı ihlal eden tasarrufların tenkisiyle sınırlı olduğunu ve tasarruf oranını aşmayan kısımların tenkis edilemeyeceğini belirtir.
Tenkis Davasında Saklı Payın Hesaplanması
Tenkis davasında öncelikle terekenin aktif ve pasifi belirlenir. Tereke, mirasbırakanın ölüm anındaki malvarlığıdır. Hesaplama yapılırken şu adımlar izlenir:
1. Terekenin Belirlenmesi: Mirasbırakanın ölüm tarihindeki mevcut malvarlığı (taşınır, taşınmaz, alacaklar, haklar) tespit edilir.
2. Borçların Düşülmesi: Tereke borçları (cenaze giderleri, mirasbırakanın borçları, mirasın reddi gibi giderler) tereke değerinden düşülür.
3. Denkleştirme ve Tenkise Tabi Kazandırmalar: Mirasbırakanın sağlararası yaptığı bazı kazandırmalar (TMK m. 565'te sayılan bağışlar, miras payına mahsuben yapılanlar vb.) terekeye eklenir.
4. Saklı Payların Hesaplanması: Bulunan net tereke üzerinden her mirasçının yasal miras payı ve saklı pay oranı hesaplanır.
5. Tasarruf Oranının Belirlenmesi: Net terekeden saklı paylar toplamı düşülerek tasarruf oranı bulunur.
6. İhlal Tespiti: Mirasbırakanın tasarruflarının (ölüme bağlı tasarruflar ve tenkise tabi sağlararası kazandırmalar) tasarruf oranını aşıp aşmadığı kontrol edilir.
Tenkis Sırası ve Uygulama
Tenkis, öncelikle ölüme bağlı tasarruflardan başlar (TMK m. 570). Ölüme bağlı tasarrufların tenkisiyle saklı pay karşılanamıyorsa, sağlararası kazandırmalara başvurulur. Sağlararası kazandırmalar arasında ise tenkis sırası şöyledir:
* Ölüme bağlı tasarruflar,
* Miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar,
* TMK m. 565'te sayılan diğer kazandırmalar (bağışlar, mirasçılıktan çıkarılanın kazandırmaları vb.).
Tenkis davasında, dava açan mirasçının saklı payı ihlal edilmişse, ihlal edilen oran kadar tasarrufun tenkisi talep edilir. Örneğin, mirasbırakanın tek çocuğu (saklı payı 1/2) ve eşi (saklı payı 1/4) varsa, saklı paylar toplamı 3/4'tür. Mirasbırakanın tasarruf oranı 1/4'tür. Eğer mirasbırakan tüm malvarlığını üçüncü bir kişiye vasiyet etmişse, saklı paylar ihlal edilmiştir. Çocuk, kendi saklı payı olan 1/2 oranında tenkis talep edebilir.
Yargıtay İçtihatları ve Güncel Uygulama
Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre, tenkis davasında hesaplama yapılırken bilirkişi incelemesi zorunludur. Bilirkişi, terekenin aktif ve pasifini, tenkise tabi kazandırmaları ve saklı pay oranlarını hesaplayarak rapor sunar. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin kararlarında, tenkis hesabının, mirasbırakanın ölüm tarihindeki tereke değerine göre yapılması gerektiği vurgulanmaktadır. Ayrıca, tenkis davasının bir yıllık hak düşürücü süre içinde açılması gerektiği (TMK m. 571) ve bu sürenin mirasçının saklı payının ihlal edildiğini öğrendiği tarihten itibaren işlemeye başladığı içtihatlarla sabittir.
2026 yılı itibarıyla, dijital araçların tenkis hesabında kullanılması yaygınlaşmıştır. Örneğin, Sözleşme Cepte platformunun geliştirdiği tenkis hesabı aracı, TMK m. 506, m. 560, m. 565 ve m. 570'i tek ekranda çalıştırarak saklı pay açığını ve tenkise tabi miktarı otomatik hesaplamaktadır. Bu tür araçlar, avukatların ve mirasçıların işini kolaylaştırmakla birlikte, nihai kararın mutlaka mahkemece verileceği unutulmamalıdır.
Sonuç
TMK m. 560, miras hukukunun en kritik düzenlemelerinden biridir. Saklı paylı mirasçıların korunması, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünün sınırlandırılması ve adil bir paylaşımın sağlanması açısından büyük önem taşır. Tenkis davası açmadan önce saklı pay oranlarının doğru hesaplanması, hak düşürücü sürelere dikkat edilmesi ve uzman bir miras hukuku avukatından destek alınması önerilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Tenkis davası açma süresi ne kadardır?
Tenkis davası, mirasçının saklı payının ihlal edildiğini öğrendiği tarihten itibaren bir yıl içinde açılmalıdır. Bu süre hak düşürücü süredir; yani süresi içinde dava açılmazsa tenkis hakkı kaybedilir. Ayrıca, her halde mirasbırakanın ölümü tarihinden itibaren on yıl geçmekle de dava hakkı düşer (TMK m. 571).
Tenkis davasında hangi kazandırmalar tenkise tabidir?
Tenkise tabi kazandırmalar TMK m. 565'te sayılmıştır: Miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar, mirasbırakanın tasarruf oranı aşılarak yapılan bağışlar, mirasçılıktan çıkarılan veya mirası reddeden kişiye yapılan kazandırmalar, ve mirasbırakanın ölümünden önceki bir yıl içinde yapmış olduğu olağan hediyeler dışındaki bağışlar. Ayrıca, mirasbırakanın saklı pay kurallarını dolanmak amacıyla yaptığı muvazaalı işlemler de tenkise tabi tutulabilir.
Kanun Referansları
Türk Medeni Kanunu Madde 560
Madde Metni: Saklı payı ihlal eden tasarruflar, saklı pay sahibinin ihlal edilen oranına göre tenkis edilir. Tenkis davası, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarrufların tamamına yöneltilebilir. Ancak, dava açan mirasçı, saklı payı kadar kısmın tenkisini isteyebilir. Tenkis davası, saklı payı ihlal eden tasarrufların tenkisiyle sınırlıdır.
Not: Bu madde, tenkis davasının temelini oluşturur ve saklı payın korunmasını sağlar.
Kaynak: [https://www.mevzuat.gov.tr/](https://www.mevzuat.gov.tr/)
Türk Medeni Kanunu Madde 506
Madde Metni: Saklı pay aşağıdaki oranlardan ibarettir: 1. Altsoy için yasal miras payının 1/2'si, 2. Sağ kalan eş için, altsoy ile birlikte mirasçı olması halinde yasal miras payının tamamı, diğer hallerde yasal miras payının 3/4'ü, 3. Ana ve baba için yasal miras payının 1/4'ü.
Not: Saklı pay oranlarını belirleyen maddedir; tenkis hesabında bu oranlar esas alınır.
Kaynak: [https://www.mevzuat.gov.tr/](https://www.mevzuat.gov.tr/)
Türk Medeni Kanunu Madde 571
Madde Metni: Tenkis davası açma hakkı, mirasçının saklı payının ihlal edildiğini öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her halde mirasbırakanın ölümü tarihinden başlayarak on yıl geçmekle düşer.
Not: Tenkis davasındaki hak düşürücü süreleri düzenler.
Kaynak: [https://www.mevzuat.gov.tr/](https://www.mevzuat.gov.tr/)
Sık Sorulan Sorular
Soru: Tenkis davası açma süresi ne kadardır?
Cevap: Tenkis davası, mirasçının saklı payının ihlal edildiğini öğrendiği tarihten itibaren bir yıl içinde açılmalıdır. Bu süre hak düşürücü süredir; yani süresi içinde dava açılmazsa tenkis hakkı kaybedilir. Ayrıca, her halde mirasbırakanın ölümü tarihinden itibaren on yıl geçmekle de dava hakkı düşer (TMK m. 571).
Soru: Tenkis davasında hangi kazandırmalar tenkise tabidir?
Cevap: Tenkise tabi kazandırmalar TMK m. 565'te sayılmıştır: Miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar, mirasbırakanın tasarruf oranı aşılarak yapılan bağışlar, mirasçılıktan çıkarılan veya mirası reddeden kişiye yapılan kazandırmalar, ve mirasbırakanın ölümünden önceki bir yıl içinde yapmış olduğu olağan hediyeler dışındaki bağışlar. Ayrıca, mirasbırakanın saklı pay kurallarını dolanmak amacıyla yaptığı muvazaalı işlemler de tenkise tabi tutulabilir.
İlişkili Kanun Maddeleri ve Kaynaklar
Tenkis davasının temelini oluşturur; saklı payın ihlali halinde tasarrufların tenkisini düzenler.
Saklı pay oranlarını belirler; tenkis hesabında esas alınır.
Tenkis davasındaki hak düşürücü süreleri düzenler.