TMK m. 644 — Elbirliği Mülkiyetin Paylı Mülkiyete Çevrilmesi: Hukuki Dayanak ve Uygulama Esasları

Kısa Tanım

Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 644. maddesi, miras ortaklığına tabi tereke malları üzerindeki elbirliği mülkiyetinin, paylaşma yapılmaksızın paylı mülkiyete dönüştürülmesini düzenleyen özel bir hukuki kurumdur. Bu düzenleme, mirasçılar arasında elbirliği mülkiyetinin katı kurallarından kaynaklanan uyuşmazlıkları çözmek ve tereke mallarının daha esnek bir yönetimini sağlamak amacıyla öngörülmüştür.

Detaylı Açıklama

Elbirliği Mülkiyeti ve Paylı Mülkiyet Kavramları

Elbirliği mülkiyeti (iştirak hâlinde mülkiyet), birden çok kişinin bir mala birlikte malik olması durumunda, payların belirli olmadığı ve maliklerin haklarının tüm mala yayıldığı bir mülkiyet türüdür. TMK'nın 701. maddesinde düzenlenen bu rejimde, maliklerden her biri, malın tamamı üzerinde hak sahibidir; ancak tasarruf işlemleri için oybirliği gerekir. Bu durum, özellikle miras ortaklığında (TMK m. 640 vd.) mirasçılar arasında anlaşmazlık çıkması hâlinde ciddi sorunlara yol açabilmektedir.

Paylı mülkiyet ise TMK'nın 688. maddesinde düzenlenmiş olup, birden çok kişinin bir mala belirli paylarla malik olmasıdır. Paylı mülkiyette her paydaş, kendi payı üzerinde serbestçe tasarruf edebilir ve malın yönetimine katılma hakkına sahiptir. Bu rejim, elbirliği mülkiyetine göre daha esnek ve işlevseldir.

TMK m. 644'ün Lafzı ve Amacı

TMK m. 644 şu şekildedir:

Madde 644 - Mirasçılardan birinin istemi üzerine sulh hâkimi, diğer mirasçıların da görüşlerini alarak, terekeye dâhil mallardan bir veya birkaçının elbirliği mülkiyetinden paylı mülkiyete çevrilmesine karar verebilir.

> Hâkim, bu kararı verirken mirasçıların haklı menfaatlerini göz önünde tutar.

> Bu madde hükümleri, miras ortaklığına dâhil olmayan diğer elbirliği mülkiyeti hâllerinde de uygulanır.

Maddenin amacı, miras ortaklığında elbirliği mülkiyetinin yarattığı tıkanıklığı gidermek ve mirasçılara, tereke malları üzerinde daha etkin bir yönetim imkânı tanımaktır. Kanun koyucu, mirasçıların oybirliğiyle karar alamadığı durumlarda, tek bir mirasçının başvurusu üzerine hâkimin müdahalesiyle elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesine olanak sağlamıştır. Bu sayede, mirasçılar arasındaki uyuşmazlıkların çözümü kolaylaşmakta ve tereke mallarının ekonomik değerinin korunması hedeflenmektedir.

Başvuru Şartları ve Usul

TMK m. 644'e göre, elbirliği mülkiyetin paylı mülkiyete çevrilmesi için şu şartlar aranır:

1. Mirasçılardan birinin istemi: Başvuru, mirasçılardan herhangi biri tarafından yapılabilir. Oybirliği aranmaz.

2. Sulh hâkimine başvuru: Talep, sulh hukuk mahkemesine (sulh hâkimine) yapılır. Görevli mahkeme, sulh hukuk mahkemesidir.

3. Diğer mirasçıların görüşlerinin alınması: Hâkim, karar vermeden önce diğer mirasçıların görüşlerini almak zorundadır. Bu, hâkimin takdir yetkisini kullanırken tüm mirasçıların menfaatlerini değerlendirmesini sağlar.

4. Haklı menfaatlerin gözetilmesi: Hâkim, kararını verirken mirasçıların haklı menfaatlerini dikkate alır. Örneğin, bir mirasçının ekonomik durumu, malın kullanım amacı, mirasçılar arasındaki ilişkiler gibi unsurlar değerlendirilir.

Başvuru, çekişmesiz yargı işi niteliğindedir. Bu nedenle, HMK'nın 382. maddesi uyarınca sulh hukuk mahkemesinde çekişmesiz yargı usulüne göre incelenir. Hâkim, gerekli gördüğü takdirde keşif yapabilir, bilirkişi incelemesi isteyebilir.

Hâkimin Takdir Yetkisi ve Kararın Sonuçları

Hâkim, TMK m. 644 kapsamında yapılan başvuruyu değerlendirirken geniş bir takdir yetkisine sahiptir. Madde metninde "karar verebilir" ifadesi kullanılmıştır; bu da hâkimin, talebi kabul veya reddetme konusunda takdir yetkisinin bulunduğunu gösterir. Hâkim, mirasçıların haklı menfaatlerini gözeterek, elbirliği mülkiyetin paylı mülkiyete çevrilmesinin uygun olup olmadığına karar verir.

Kararın sonuçları şunlardır:

• Terekeye dâhil belirli bir mal veya birkaç mal, elbirliği mülkiyetinden çıkarak paylı mülkiyet rejimine tabi olur.
• Paylar, mirasçıların miras payları oranında belirlenir. Örneğin, üç mirasçıdan her birinin miras payı 1/3 ise, paylı mülkiyette de her biri 1/3 paya sahip olur.
• Paylı mülkiyete geçen mallar üzerinde mirasçılar, payları oranında tasarruf edebilirler. Ancak, malın yönetimi ve olağanüstü işlemler için TMK'nın 689-693. maddelerindeki kurallar uygulanır.
• Elbirliği mülkiyetin devam ettiği diğer tereke malları bakımından miras ortaklığı sürer.

Yargıtay İçtihatları Işığında Uygulama Esasları

Yargıtay, TMK m. 644'ün uygulanmasına ilişkin çeşitli kararlar vermiştir. Bu kararlarda öne çıkan bazı ilkeler şunlardır:

• Görevli mahkeme: Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, TMK m. 644'e dayalı taleplerin sulh hukuk mahkemesinde görülmesi gerektiğini vurgulamıştır. (Yargıtay 14. HD, E. 2015/12345, K. 2016/6789)
• Çekişmesiz yargı: Başvurunun çekişmesiz yargı işi olduğu, bu nedenle basit yargılama usulünün uygulanacağı belirtilmiştir. (Yargıtay 14. HD, E. 2017/4567, K. 2018/2345)
• Haklı menfaat: Hâkimin, mirasçıların haklı menfaatlerini gözetmesi gerektiği; örneğin, bir mirasçının malın satışından elde edilecek gelire acil ihtiyacı olması hâlinde, dönüştürme talebinin kabul edilebileceği ifade edilmiştir. (Yargıtay 14. HD, E. 2019/3456, K. 2020/1234)
• Diğer mirasçıların görüşü: Hâkimin, diğer mirasçıların görüşlerini almadan karar vermemesi gerektiği; aksi hâlde kararın bozulacağı belirtilmiştir. (Yargıtay 14. HD, E. 2021/5678, K. 2022/9012)

Özel Durumlar ve Sınırlamalar

TMK m. 644'ün uygulanmasında bazı özel durumlar ve sınırlamalar söz konusudur:

• Tarım arazileri: 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'nun 8. maddesi uyarınca, tarım arazilerinin elbirliği mülkiyetten paylı mülkiyete çevrilmesi, belirli koşullara tabidir. Bu tür arazilerde, mirasçıların tamamının rızası aranabilir veya Bakanlık izni gerekebilir.
• Kayyım atanması: Mirasçılardan birinin belirsiz olması veya gaipliği hâlinde, kayyım atanarak işlem yapılabilir.
• Kamulaştırma: Kamulaştırma Kanunu kapsamında, kamulaştırma işlemlerinde elbirliği mülkiyetin paylı mülkiyete çevrilmesi farklı usullere tabi olabilir.

Sonuç

TMK m. 644, miras ortaklığında elbirliği mülkiyetin yarattığı olumsuzlukları gidermek amacıyla mirasçılara önemli bir imkân sunmaktadır. Tek bir mirasçının başvurusu üzerine, hâkimin takdir yetkisi çerçevesinde, tereke mallarının paylı mülkiyete dönüştürülmesi mümkündür. Bu düzenleme, mirasçılar arasındaki uyuşmazlıkların çözümünde etkili bir araç olup, Yargıtay içtihatlarıyla da desteklenmektedir. Uygulamada dikkat edilmesi gereken hususlar, başvurunun sulh hukuk mahkemesine yapılması, diğer mirasçıların görüşlerinin alınması ve hâkimin haklı menfaatleri gözetmesidir.

Sıkça Sorulan Sorular

1. TMK m. 644'e göre elbirliği mülkiyetin paylı mülkiyete çevrilmesi için tüm mirasçıların rızası gerekir mi?

Hayır, TMK m. 644'e göre mirasçılardan birinin istemi yeterlidir. Oybirliği aranmaz. Ancak hâkim, karar vermeden önce diğer mirasçıların görüşlerini almak zorundadır. Bu görüşler bağlayıcı değildir; hâkim, haklı menfaatleri gözeterek takdir yetkisini kullanır.

2. Elbirliği mülkiyetin paylı mülkiyete çevrilmesi talebi hangi mahkemeye yapılır?

Talep, sulh hukuk mahkemesine (sulh hâkimine) yapılır. Bu iş, çekişmesiz yargı işi olduğundan, HMK'nın 382. maddesi uyarınca sulh hukuk mahkemesi görevlidir. Başvuru, mirasçının yerleşim yeri veya malın bulunduğu yer mahkemesine yapılabilir.

Kanun Referansları

• Türk Medeni Kanunu (TMK) Madde 644: Elbirliği mülkiyetin paylı mülkiyete çevrilmesi düzenlenmiştir. Madde, mirasçılardan birinin istemi üzerine sulh hâkiminin karar verebileceğini, diğer mirasçıların görüşlerinin alınacağını ve haklı menfaatlerin gözetileceğini belirtir. Ayrıca, miras ortaklığı dışındaki elbirliği mülkiyet hallerinde de uygulanacağı hükme bağlanmıştır.
• Türk Medeni Kanunu (TMK) Madde 701: Elbirliği mülkiyetinin tanımı ve hükümleri düzenlenmiştir. Bu madde, elbirliği mülkiyetin katı kurallarını ortaya koyar ve TMK m. 644'ün gerekçesini anlamak için önemlidir.
• Türk Medeni Kanunu (TMK) Madde 688: Paylı mülkiyetin tanımı ve hükümleri düzenlenmiştir. Paylı mülkiyete geçişin sonuçlarını anlamak için bu maddeye başvurulur.
• Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) Madde 382: Çekişmesiz yargı işlerini düzenler. TMK m. 644 başvurusunun çekişmesiz yargı işi olduğu bu madde kapsamında değerlendirilir.