Kanun
Bu madde, Türk Hukuk Sisteminde Kanun kavramının hukuki niteliğini, hazırlanış sürecini ve hukuktaki yerini açıklamaktadır.
Kanun, bir devletin yetkili organı tarafından, Anayasa'da belirtilen usullere uygun olarak, genel, soyut, sürekli ve yazılı kurallar koymak suretiyle yapılan hukuki işlem ve bu işlem sonucu ortaya çıkan normatif düzenlemedir.
Türk Hukuk Sisteminde kanun çıkarma yetkisi, Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne (TBMM) aittir. Kanunlar, hukuk hiyerarşisi içerisinde Anayasa'dan hemen sonra gelir ve yürütme organının çıkardığı yönetmelik ve tüzük gibi düzenlemelerin hukuki dayanağını oluşturur. Kanun, bireylerin hak ve özgürlükleri, yükümlülükleri ve temel kurallarını belirleyen en temel kaynaktır.
Kanunun Hukuki Niteliği
Kanunlar, kendilerini diğer hukuki düzenlemelerden ayıran temel niteliklere sahiptir:
- Genellik: Kanunlar, belirli bir kişiye veya olaya özgü olmayıp, aynı durumda olan herkesi kapsar.
- Soyutluk: Kanun, somut bir olayı değil, aynı türden gelecekteki bütün olayları kapsayacak şekilde genel kurallar koyar.
- Süreklilik: Kanun, yürürlükten kaldırılmadıkça veya Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmedikçe geçerliliğini sürdürür.
- Yazılılık: Kanunlar, resmî gazetede yayımlanmak suretiyle yazılı olarak ilan edilir.
- Yaptırım: Kanunlara aykırı davranışların karşılığı, hukuk düzeni tarafından belirlenen yaptırım (ceza, hükümsüzlük vb.) ile karşılaşır.
Türk Hukuk Sisteminde Kanun Yapma Süreci
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'na (m. 87 ve devamı) göre kanun yapma süreci şu aşamalardan oluşur:
1. Teklif ve Tasarı: Kanun teklif etme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerine aittir. (Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne geçişle birlikte "kanun tasarısı" usulü kalkmış, yürütme organının teklifleri de milletvekili imzasıyla sunulmaya başlamıştır.) 2. Komisyon Görüşmeleri: Teklif, ilgili olduğu alana göre TBMM komisyonlarına gönderilir. Komisyon, teklifi inceleyerek Meclis Genel Kurulu'na sunulacak şekli belirler. 3. Genel Kurul Görüşmeleri ve Kabul: Teklif, Genel Kurul'da görüşülür ve oylanır. Kanunlar, aksi belirtilmedikçe toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla kabul edilir (Anayasa m. 96). 4. Yayımlama: Kabul edilen kanun, Resmi Gazete'de yayımlanmak üzere Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı'na gönderilir.
* Onay ve Yayımlama: Cumhurbaşkanı kanunu onayıp yayımlar (Anayasa m. 89). * Geri Gönderme (Veto): Cumhurbaşkanı, kanunları tekrar görüşülmek üzere Meclis'e geri gönderebilir (Anayasa m. 89). Meclis, geri gönderilen kanunu salt çoğunlukla kabul ederse, Cumhurbaşkanı kanunu yayımlamak zorundadır.
5. Yürürlük: Kanunlar, Resmi Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlüğe girer. Ancak Kanun'un kendisi, yürürlük tarihini ileri bir tarih olarak belirtebilir.
Kanunların Anayasa'ya Uygunluğunun Denetimi
Kanunlar, hukuk hiyerarşisinde en üstte bulunan Anayasa'ya aykırı olamaz. Kanunların Anayasa'ya uygunluğunun denetimi Anayasa Mahkemesi tarafından yapılır.
- İptal Davası: Kanunun yürürlüğe girmesinden sonra belirli sürede açılabilir.
- İtiraz Yolu (Def’i): Yürürlükteki bir kanun hükmünün Anayasa'ya aykırı olduğu iddia edilirse, o davaya bakan mahkeme tarafından Anayasa Mahkemesi'ne gönderilebilir.
Hukuk Kaynakları Hiyerarşisindeki Yeri
Türk Hukuk Sisteminde hukukun kaynakları hiyerarşisi şöyledir:
- Anayasa
- Kanun ve Uluslararası Antlaşmalar
- Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
- Yönetmelik
- Genelge ve Diğer İdari Düzenlemeler
Kanunlar, Anayasa'ya uygun olmak şartıyla, alt düzeydeki tüm hukuki düzenlemelerden üstün ve bağlayıcıdır.